Тәржіма һәм тағылым туралы

Құнанбайұлын қомсынатындар кездесетін қоғамда Ісләм Жарылғаповтың кім екенінен бейхабарлар болуы әбден мүмкін. Бірақ майталман аудармашының тілімізге енгізген сөздерін білмейтін адам кемде-кем. Айталық, орысша читатель, зритель, издание книги, остановка, дача, роддом, пляж деген сөздердің оқырман, көрермен, басылым, аялдама, саяжай, перзентхана, жағажай деген баламасын енгізген енгізген осы кісі.

Егемен Қазақстан
24.08.2018 2802
2

Ол қолданысқа қосқан оқулық, теледидар, ғарыш, зымыран деген сөздерді аударма деуге аузың бармайды. Балқаймақ­тың үлгісімен жасалған балмұздағы ше, одан артық балама табу мүмкін емес шығар. Қысқасы, Жарылғапов қазақ тілін жарылқаған жаңа сөздердің қай-қайсысын алсаңыз да құлаққа қона кетеді, заттың, ұғымның сипатын дәл суреттейді, «тілге жеңіл, жүрекке жылы». Тәржіма емес, тап бір атам заманнан келе жатқан төл сөздеріміз сияқты. Өзінің есебінше қазақтың сөз қоржынын 5 мыңға тарта жаңа сөзбен байытыпты, әйтпегенде қазір қаптаған термин, атауларды қай тілде, қалай айтып жүретінімізді кім білсін?! 

Бірнеше жыл бұрын қырғызстандық филолог ғалым Ташполат Садықовпен аударма төңірегінде сұхбаттасқанымыз бар. Қырғыз ғалымы «Радионы – үналғы, ұстараны – жүналғы» деп жүрген отан­дастары бар екенін айтып қапаланған-ды. Өкінішке қарай, тәуелсіздік жылдарында екінің бірі өзін ғалым, аудармашы сезінген кезеңде мұндай ерсі «аудармалар» бізде де болған. І.Жарылғапов, М.Әлімбаев, Ә.Сатыбалдиевтер сияқты «бөтен сөзбен сөз арасын былғаудың» бетін қайтарып отырған тұлғалардың орны ойсырап тұрғаны сол кезде анық сезілді. Басқасын айтпай-ақ қояйық, І.Жарылғаповтың қазір қолданысқа дендеп енген тойхана, дәмхана сияқты қалтарыста қалған сөздерін жиып-теріп, баспасөз беттерінде, телеарналар мен радио эфирлерінде ерінбей-жалықпай насихаттаған еңбегінің өзі бір төбе еді ғой. 

Бүгінде І.Жарылғапов және басқа да білгір аудармашылардың ерінбей-жалықпай ізденіп жүріп жасап берген балама сөздерін орнымен қолданудың орнына, әп-әдемі сөздерді бұзып айту, қате жазу белең алғаны байқалады. Басқа емес, журналистикада жүрген өзіміздің әріптестеріміздің арасында төлемақыны – төлем ақысы, сыйақыны – сый ақысы, жолақыны – жол ақысы, мұзайдынды мұз айдыны деп жүргенде, басқаларға не жорық?! Балталасаң бұзылмастай болып бекіген біріккен сөздерді бөліп тастау ондайлар үшін түкке тұрмайды екен. Ондаған жылдан бері халықтың санасына сіңісіп кеткен сөздер түгілі, атам заманнан бері қолданыстан шығып көрмеген қоныстой да «қоныс тойына» айналып барады. 

Қазір ғой әлем елдері тілдерін заман талабына бейімдеуге тырысып, артық әріптерден құтылудың қамын жасап жатыр. Қазақстанда да латын әліпбиіне көшу үдерісі қолға алынды. Әліпбиімізді ықшамдауға, жаңадан қолданысқа қосылған сөздердің тиімді баламасын табуға талпынып жатқан тұста бұрыннан бар біріккен бір сөзден екі сөз жасау, артық әріп қосу ақылға сыя ма?! 

Оны айтасыз, білгір аудармашылардың төрт аяғын тең басқан тәржімаларына шүйлігіп, перзентхананы – балахана деп алмастыруды ұсынатын білгішбектер де пайда болды. «Аялдама деген – аялдауға болмайды деген сөз» деп сынайтындар да бар. Жұлынды «артқы омыртақадағы ми» дейтін ақылгөйлердің әңгімесінің сипаты осы болып тұр. 

Қара сөздің қаймағын қалқып, қаспағын қырған қаламгер Асқар Сүлейменов: 

– Жақсыдан сөз шығады жан секілді,

Тамырдан атқылаған қан секілді» деп бағалаған терминтану ілімінің хас шебері жазушы, аудармашы Ісләм Жарылғаповтың туғанына биыл 100 жыл толды. 

«Мен үшін ең жоғарғы награда оқыр­мандар мен тыңдармандардың маған деген ыстық ықыласы, қазақ тілінде жатық сөйлеткен аударма кітаптарым... Мұның бәрі мен үшін үлкен марапат» депті І.Жарылғаповтың өзі. 

«Романға кірсе әр сөзім, 
Романнан қалай кем дейін...» дейді тағы да.

Шындығында, І.Жарылғаповтың өз жанынан ойлап тапқан сөздері, жиып-теріп қайта тірілткен байырғы ұғымдары қолданылған шығармалар жоққа тән. Күн сайын теледидар мен радиоларда айтылып, баспасөзде жазылып, ауызекі әңгімеде қолданып жүрген сөздеріміз­дің талайын І.Жарылғапов сынды май­талмандар көз майын тауысып жүріп тауып бергенін біле бермейміз. Оның бәрін білу де шарт емес, әрине. Тек сол дайын сөздерді бұзбай, бүлдірмей қолдансақ, бұл да суреткердің еңбегінің жанғаны болар еді. Тәржімашыға көрсеткен құрметіміз де, ана тілімізге көрсеткен құрметіміз де сол болар еді. Суреткер үшін шын бақыт сол емес пе! Айтпақшы, суреткер деген сөзді де ана тілімізге енгізіп кеткен І.Жарылғапов көрінеді. 

Арнұр АСҚАР,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.11.2018

«Қасиетті Қазақстан: Туған жерге тағзым» атты тарихи-танымдық экскурсиялар сериясы басталды

21.11.2018

ҰБТ-ға өзгерістер енгізіліп жатыр

21.11.2018

Мемлекет басшысы бірқатар заңдарға қол қойды

21.11.2018

Елбасы білім беру жүйесін одан әрі жаңғырту мәселесі жөнінде кеңес өткізді

21.11.2018

Түркістанның ежелгі беделін қайта көтеру – бүкіл түркі әлемі үшін үлкен жетістік болады

21.11.2018

Мархабат Байғұт: Әлемдік әдемі әңгіме

21.11.2018

Түркі киносын әлемге танымал етудің жайы талқыланды

21.11.2018

Бердібек Сапарбаев Ақтөбе қаласындағы өндіріс нысандарын аралады

21.11.2018

«Егемен Қазақстан» газетінің журналистері болашақ тілшілермен кездесті

21.11.2018

Голландиялық бизнесмен Ақтөбе облысының инвесторларға тартымды екенін айтты

21.11.2018

Нұрболат Ахметжанов: Көне тарих көмескі тартпасын

21.11.2018

Әбдіманап Бектұрғанов: Тарихқа тағзым

21.11.2018

Қ.Әбдірахманов: «Ұлы даланың жеті қыры» әлем мәдениетін жақындастырады

21.11.2018

Павлодарда археологтар б.з.д. 5-ші мыңжылдықта жерленген жылқылар сүйектерін тапқан

21.11.2018

«Ақтөбе» футбол клубы сенімді басқармаға берілді

21.11.2018

Ұлттар Лигасының қорытындысы шығарылды

21.11.2018

Такир Балықбаев: Жаңа еңбек жаңаша ой салды

21.11.2018

Ақтөбеде кәсіп бастағысы келетін жандарға кеңес берілді

21.11.2018

Мәулен Әшімбаев: Ұлт тарихын танудың жаңа кезеңі

21.11.2018

Chartbeat жобасы аясындағы байқау жеңімпаздары ашық деректер панелін құрады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tánti bolar tusy kóp

Jylda, Táýelsizdik kúni jaqyndaǵan saıyn osy ýaqyt ishinde elimiz qandaı jetistikterge jetti degen saýaldy ózimizge qoıyp, ony saralaýǵa tyrysamyz. Biraq mundaıda jappaı aıtylyp júrgen jetistikterdi emes, ózimiz baıqaǵan jeke kózqarastaǵy tabystardy taldaýǵa tyrysamyz. Sonyń ishinde kózge túsetin bir ǵanıbetti jańalyq – halqymyzdyń burynǵydaı eshkimnen qysylmaı, kimmen bolsa da ómirdiń barlyq salasynda ıyq teńestire túskeni.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу