Тәржіма һәм тағылым туралы

Құнанбайұлын қомсынатындар кездесетін қоғамда Ісләм Жарылғаповтың кім екенінен бейхабарлар болуы әбден мүмкін. Бірақ майталман аудармашының тілімізге енгізген сөздерін білмейтін адам кемде-кем. Айталық, орысша читатель, зритель, издание книги, остановка, дача, роддом, пляж деген сөздердің оқырман, көрермен, басылым, аялдама, саяжай, перзентхана, жағажай деген баламасын енгізген енгізген осы кісі.

Егемен Қазақстан
24.08.2018 2954
2

Ол қолданысқа қосқан оқулық, теледидар, ғарыш, зымыран деген сөздерді аударма деуге аузың бармайды. Балқаймақ­тың үлгісімен жасалған балмұздағы ше, одан артық балама табу мүмкін емес шығар. Қысқасы, Жарылғапов қазақ тілін жарылқаған жаңа сөздердің қай-қайсысын алсаңыз да құлаққа қона кетеді, заттың, ұғымның сипатын дәл суреттейді, «тілге жеңіл, жүрекке жылы». Тәржіма емес, тап бір атам заманнан келе жатқан төл сөздеріміз сияқты. Өзінің есебінше қазақтың сөз қоржынын 5 мыңға тарта жаңа сөзбен байытыпты, әйтпегенде қазір қаптаған термин, атауларды қай тілде, қалай айтып жүретінімізді кім білсін?! 

Бірнеше жыл бұрын қырғызстандық филолог ғалым Ташполат Садықовпен аударма төңірегінде сұхбаттасқанымыз бар. Қырғыз ғалымы «Радионы – үналғы, ұстараны – жүналғы» деп жүрген отан­дастары бар екенін айтып қапаланған-ды. Өкінішке қарай, тәуелсіздік жылдарында екінің бірі өзін ғалым, аудармашы сезінген кезеңде мұндай ерсі «аудармалар» бізде де болған. І.Жарылғапов, М.Әлімбаев, Ә.Сатыбалдиевтер сияқты «бөтен сөзбен сөз арасын былғаудың» бетін қайтарып отырған тұлғалардың орны ойсырап тұрғаны сол кезде анық сезілді. Басқасын айтпай-ақ қояйық, І.Жарылғаповтың қазір қолданысқа дендеп енген тойхана, дәмхана сияқты қалтарыста қалған сөздерін жиып-теріп, баспасөз беттерінде, телеарналар мен радио эфирлерінде ерінбей-жалықпай насихаттаған еңбегінің өзі бір төбе еді ғой. 

Бүгінде І.Жарылғапов және басқа да білгір аудармашылардың ерінбей-жалықпай ізденіп жүріп жасап берген балама сөздерін орнымен қолданудың орнына, әп-әдемі сөздерді бұзып айту, қате жазу белең алғаны байқалады. Басқа емес, журналистикада жүрген өзіміздің әріптестеріміздің арасында төлемақыны – төлем ақысы, сыйақыны – сый ақысы, жолақыны – жол ақысы, мұзайдынды мұз айдыны деп жүргенде, басқаларға не жорық?! Балталасаң бұзылмастай болып бекіген біріккен сөздерді бөліп тастау ондайлар үшін түкке тұрмайды екен. Ондаған жылдан бері халықтың санасына сіңісіп кеткен сөздер түгілі, атам заманнан бері қолданыстан шығып көрмеген қоныстой да «қоныс тойына» айналып барады. 

Қазір ғой әлем елдері тілдерін заман талабына бейімдеуге тырысып, артық әріптерден құтылудың қамын жасап жатыр. Қазақстанда да латын әліпбиіне көшу үдерісі қолға алынды. Әліпбиімізді ықшамдауға, жаңадан қолданысқа қосылған сөздердің тиімді баламасын табуға талпынып жатқан тұста бұрыннан бар біріккен бір сөзден екі сөз жасау, артық әріп қосу ақылға сыя ма?! 

Оны айтасыз, білгір аудармашылардың төрт аяғын тең басқан тәржімаларына шүйлігіп, перзентхананы – балахана деп алмастыруды ұсынатын білгішбектер де пайда болды. «Аялдама деген – аялдауға болмайды деген сөз» деп сынайтындар да бар. Жұлынды «артқы омыртақадағы ми» дейтін ақылгөйлердің әңгімесінің сипаты осы болып тұр. 

Қара сөздің қаймағын қалқып, қаспағын қырған қаламгер Асқар Сүлейменов: 

– Жақсыдан сөз шығады жан секілді,

Тамырдан атқылаған қан секілді» деп бағалаған терминтану ілімінің хас шебері жазушы, аудармашы Ісләм Жарылғаповтың туғанына биыл 100 жыл толды. 

«Мен үшін ең жоғарғы награда оқыр­мандар мен тыңдармандардың маған деген ыстық ықыласы, қазақ тілінде жатық сөйлеткен аударма кітаптарым... Мұның бәрі мен үшін үлкен марапат» депті І.Жарылғаповтың өзі. 

«Романға кірсе әр сөзім, 
Романнан қалай кем дейін...» дейді тағы да.

Шындығында, І.Жарылғаповтың өз жанынан ойлап тапқан сөздері, жиып-теріп қайта тірілткен байырғы ұғымдары қолданылған шығармалар жоққа тән. Күн сайын теледидар мен радиоларда айтылып, баспасөзде жазылып, ауызекі әңгімеде қолданып жүрген сөздеріміз­дің талайын І.Жарылғапов сынды май­талмандар көз майын тауысып жүріп тауып бергенін біле бермейміз. Оның бәрін білу де шарт емес, әрине. Тек сол дайын сөздерді бұзбай, бүлдірмей қолдансақ, бұл да суреткердің еңбегінің жанғаны болар еді. Тәржімашыға көрсеткен құрметіміз де, ана тілімізге көрсеткен құрметіміз де сол болар еді. Суреткер үшін шын бақыт сол емес пе! Айтпақшы, суреткер деген сөзді де ана тілімізге енгізіп кеткен І.Жарылғапов көрінеді. 

Арнұр АСҚАР,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу