Керімсал ЖҰБАТҚАНОВ. Мемлекеттік құрылым негізі

Егемен Қазақстанның дамуына 1995 жылғы жаңа Конституция үлкен ықпал етті. Елбасы 1995 жылдың 30 сәуіріндегі Үндеуінде елге не үшін жаңа Конституция керектігін және оның Қазақстанның бүгіні мен болашағы үшін қажеттілігін халыққа жете түсіндіріп берді.

Егемен Қазақстан
29.08.2018 3736
2

Сол кезде Әділет министрі На­ғашыбай Шайкеновтің бас­шы­лығымен жұмыс тобы құрылып, Елбасы оның жұмысын тікелей өз бақылауына алды. Мемлекет бас­шысы, оған қоса сарапшылар­мен бірге Конституция бапта­рын талқылауға бастан-аяқ қатыс­қан­дығын ел біледі. Оның үстіне Пре­зидентке әлем елдерінің конс­ти­туциялық құрылымы, билік тар­мақ­тарының өзара қатынасы, сая­си партиялардың жұмысы, адам құқығына, жекеменшікке бері­летін кепілдік және т.б. мәселелер жөніндегі көптеген әдебиеттерді қарап шығуға тура келді.

Елбасы заңгерлерге өзге мем­лекеттердің конституциясын құр көшіре салмай, керісінше, бас­қа елдердің тәжірибесін тал­дау негізінде Қазақ елінің сая­си дәстүрі мен құрылымына сай ке­летін Негізгі заң жобасын дайындау керектігін ұдайы ескертіп отырды. Осының нәтижесінде қазір Конституцияның барлық бап­тарынан біздің халқымыздың ұста­нымы мен дәстүрлеріне және бо­лашақтағы әлеуетіне сәйкес ке­летін өз болмысымыз байқалады.

1995 жылдың 22 мамырында Қазақстан Республикасы Конс­титуциясының жобасын қарау жә­не заң тұрғысында бағалау үшін ол арнайы құрылған консультативтік кеңеске жіберілді, ал 30 маусымда жалпыхалықтық талқылауға шығарылды. Қазақстандықтар өз­деріне елдің ең маңызды құ­жатын жасауға қатысу сеніп тап­сырылғанын түсіне отырып, мәселеге айрықша жауап­кершілікпен қарады. Бір айға со­зылған талқылаулар бары­сын­да олар бас құжатқа 30 мың­ға жуық өзгерістер мен толық­ты­ру­лар ұсынды. Осы ұсыныстар ес­керіле келе, Конституция мә­ті­ніне 1100 түзету енгізілді. Ал 1995 жылдың 30 тамызында жал­пыхалықтық референдум өткі­зілді. Жалпыхалықтық іс-шараға ел азаматтарының 81,1 проценті қатысып, олардың 90 процентке жуығы жаңа Конс­титуцияны мақұлдап дауыс берді.

Осындай жолмен Қазақ елінің мемлекеттік құрылысы сенімді саяси-құқықтық негізге ие болды. Конституцияға сәйкес, тәуелсіз Қазақстан демократияшыл, зайырлы, унитарлы, әлеуметтік-құқықтық мемлекет, президенттік республика деп жарияланды.

Президент ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын нақтылайтын ең жоғары лауазымды тұлға, халық пен билік бірлі­гінің, Конституцияның мызғы­мастығының, адам мен азамат­тардың құқығы мен еркін­дігінің кепілі болып табылады.

Ата Заңымыздың негізінде жоғары заң шығарушы орган – Сенаттан (жоғары палата) және Мәжілістен (төменгі палата) тұ­ратын Парламент болып бел­гі­ленді.

Республиканың Жоғары сот органы – жалпы юрисдикциядағы соттардың қызметін бақылайтын және сот практикасындағы кез кел­ген мәселені түсіндіретін Жо­ғар­ғы сот. Жоғарғы сот мүше­лерін Президенттің ұсынысы бо­­йынша Сенат сайлайды, ал жер­гі­лікті судьяларды Президент таға­йындайды.

Ел Президентінің талабы бо­йын­ша жаңа Конституцияның соң­­ғы мәтініне еліміздің базалық прин­циптері болып есептелетін қоғам­дық келісім, саяси тұрақ­тылық, бүкіл халықтың игілігі жо­лын­дағы экономикалық даму, қа­зақ­стандық патриотизм ұғымдары енгізілді.

Жалпы Парламент атқарушы және заң шығарушы билік тар­мақтары арасындағы тұрақты тепе-теңдік қамтамасыз етуге өз үлесін қосуда. Парламенттегі екі палатаның әрқайсысы заңдарды дәйекті түрде талқылау жолымен заң жобаларын пысықтаудың тиімді ішкі тетігін жасауға қол жет­кізді. Парламент кәсіби және құ­зыретті заң шығарушы орган ре­тінде республикалық және ай­мақтық мүдделердің үйлесуін қам­та­масыз етуге, заңды жобалау жұмы­сында жоғары сапаға жетуге қабі­леттілігін көрсетті.

Мемлекеттік механизм жетілді және соған сәйкес аумалы-төк­пелі жағдайларға қарай, билік құры­лымының да үнемі жаңарып тұ­руын өмірдің өзі талап етті. Мә­селен, Президент 1998 жылғы Жол­дауында Конституцияға бұрын жария етілген сая­си ырық­тандыру арнасында бір­неше түзету енгізуді ұсынды. Бұл түзе­ту, атап айтқанда, сайлау жүйе­сін жетілдіруге, әділ жә­не ер­кін сайлауды қамтамасыз етуге, саяси партиялардың рө­лін арт­ты­руға, Парламенттің өкі­леттігін кеңейтуге, азаматтық қо­ғамды жан-жақты дамытуға, бас­па­сөз бостандығын қамта­ма­сыз етуге, тәуелсіз сот жүйесін қа­лып­тас­тыруға, барлық билік орган­дарында әйелдердің өкіл­дігін арттыруға қатысты болды.

Қазақ елінің Ата Заңы 1995 жыл­дан бастап мемлекеттік құ­рылысты жаңартып, экономиканы реформалауда елеулі табыстарға жетуге септігін тигізді.

Осы арқылы Конс­ти­ту­ция­мыздың негізгі қағидаларына сү­йене отырып демократиялық қо­­ғамның негізін қаладық, әлем­дік нарықтық экономикадан өз ор­­нымызды таптық. Ең бастысы, демократияның ең маңызды институты – парламентаризмді да­мыту үшін барлық жағдай жасалды. Қос палаталы Парламент уақыт сынынан абыроймен өтті. Мұны Ата Заңымыздың игілігі мен шарапаты деп есептеймін.

 

Керімсал ЖҰБАТҚАНОВ,

Қазақ-орыс халықаралық университеті «Рухани жаңғыру» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.11.2018

Маңғыстауда «Адал ұрпақ» ерікті мектеп клубтарының облыстық слеті өтті

19.11.2018

Маңғыстауда өткен тарихи турнир өз мәресіне жетті

19.11.2018

Энергия үнемдеу бойынша Қазақстан 32-ші орында

19.11.2018

Көкшетауда жылу ақысы арзандайды

19.11.2018

Теміртауда Президенттік пән олимпиадасы өтті

19.11.2018

Бітіруші түлектер мансап орталықтары арқылы жұмысқа орналасады

19.11.2018

Павлодар облысында кәсіпкер әйелдер 113 жоба жүзеге асырған

19.11.2018

Солтүстік Қазақстан облысының әкімі күнгейліктерді теріскейге шақырды

19.11.2018

Петропавлда жаңа шіркеу ашылды

19.11.2018

Қостанайда жол қозғалысы ережесінің бір күнде 375 рет бұзылғаны анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда 1 миллион тоннаға жуық майлы дақыл жиналды

19.11.2018

«Ко­рей хал­қының дәс­түрлі маскалары» көр­ме­сі ашы­лды

19.11.2018

Қасқырдан құтқарып қалды

19.11.2018

Алматыда инклюзивті білім берудің үздік оқытушылары анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда спорт кешеніне Батыр Баянның есімі берілді

19.11.2018

Батыс Қазақстанда жаңа портал жұмысын бастады

19.11.2018

Жолдау бәсекеге қабілеттілікті арттырады

19.11.2018

Қыс мезгіліне дайындықтың жай-жапсары қозғалды

19.11.2018

Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

19.11.2018

Жолдау-2018: Тұрмыс сапасына басымдық беріледі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу