Керімсал ЖҰБАТҚАНОВ. Мемлекеттік құрылым негізі

Егемен Қазақстанның дамуына 1995 жылғы жаңа Конституция үлкен ықпал етті. Елбасы 1995 жылдың 30 сәуіріндегі Үндеуінде елге не үшін жаңа Конституция керектігін және оның Қазақстанның бүгіні мен болашағы үшін қажеттілігін халыққа жете түсіндіріп берді.

Егемен Қазақстан
29.08.2018 3414
2

Сол кезде Әділет министрі На­ғашыбай Шайкеновтің бас­шы­лығымен жұмыс тобы құрылып, Елбасы оның жұмысын тікелей өз бақылауына алды. Мемлекет бас­шысы, оған қоса сарапшылар­мен бірге Конституция бапта­рын талқылауға бастан-аяқ қатыс­қан­дығын ел біледі. Оның үстіне Пре­зидентке әлем елдерінің конс­ти­туциялық құрылымы, билік тар­мақ­тарының өзара қатынасы, сая­си партиялардың жұмысы, адам құқығына, жекеменшікке бері­летін кепілдік және т.б. мәселелер жөніндегі көптеген әдебиеттерді қарап шығуға тура келді.

Елбасы заңгерлерге өзге мем­лекеттердің конституциясын құр көшіре салмай, керісінше, бас­қа елдердің тәжірибесін тал­дау негізінде Қазақ елінің сая­си дәстүрі мен құрылымына сай ке­летін Негізгі заң жобасын дайындау керектігін ұдайы ескертіп отырды. Осының нәтижесінде қазір Конституцияның барлық бап­тарынан біздің халқымыздың ұста­нымы мен дәстүрлеріне және бо­лашақтағы әлеуетіне сәйкес ке­летін өз болмысымыз байқалады.

1995 жылдың 22 мамырында Қазақстан Республикасы Конс­титуциясының жобасын қарау жә­не заң тұрғысында бағалау үшін ол арнайы құрылған консультативтік кеңеске жіберілді, ал 30 маусымда жалпыхалықтық талқылауға шығарылды. Қазақстандықтар өз­деріне елдің ең маңызды құ­жатын жасауға қатысу сеніп тап­сырылғанын түсіне отырып, мәселеге айрықша жауап­кершілікпен қарады. Бір айға со­зылған талқылаулар бары­сын­да олар бас құжатқа 30 мың­ға жуық өзгерістер мен толық­ты­ру­лар ұсынды. Осы ұсыныстар ес­керіле келе, Конституция мә­ті­ніне 1100 түзету енгізілді. Ал 1995 жылдың 30 тамызында жал­пыхалықтық референдум өткі­зілді. Жалпыхалықтық іс-шараға ел азаматтарының 81,1 проценті қатысып, олардың 90 процентке жуығы жаңа Конс­титуцияны мақұлдап дауыс берді.

Осындай жолмен Қазақ елінің мемлекеттік құрылысы сенімді саяси-құқықтық негізге ие болды. Конституцияға сәйкес, тәуелсіз Қазақстан демократияшыл, зайырлы, унитарлы, әлеуметтік-құқықтық мемлекет, президенттік республика деп жарияланды.

Президент ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын нақтылайтын ең жоғары лауазымды тұлға, халық пен билік бірлі­гінің, Конституцияның мызғы­мастығының, адам мен азамат­тардың құқығы мен еркін­дігінің кепілі болып табылады.

Ата Заңымыздың негізінде жоғары заң шығарушы орган – Сенаттан (жоғары палата) және Мәжілістен (төменгі палата) тұ­ратын Парламент болып бел­гі­ленді.

Республиканың Жоғары сот органы – жалпы юрисдикциядағы соттардың қызметін бақылайтын және сот практикасындағы кез кел­ген мәселені түсіндіретін Жо­ғар­ғы сот. Жоғарғы сот мүше­лерін Президенттің ұсынысы бо­­йынша Сенат сайлайды, ал жер­гі­лікті судьяларды Президент таға­йындайды.

Ел Президентінің талабы бо­йын­ша жаңа Конституцияның соң­­ғы мәтініне еліміздің базалық прин­циптері болып есептелетін қоғам­дық келісім, саяси тұрақ­тылық, бүкіл халықтың игілігі жо­лын­дағы экономикалық даму, қа­зақ­стандық патриотизм ұғымдары енгізілді.

Жалпы Парламент атқарушы және заң шығарушы билік тар­мақтары арасындағы тұрақты тепе-теңдік қамтамасыз етуге өз үлесін қосуда. Парламенттегі екі палатаның әрқайсысы заңдарды дәйекті түрде талқылау жолымен заң жобаларын пысықтаудың тиімді ішкі тетігін жасауға қол жет­кізді. Парламент кәсіби және құ­зыретті заң шығарушы орган ре­тінде республикалық және ай­мақтық мүдделердің үйлесуін қам­та­масыз етуге, заңды жобалау жұмы­сында жоғары сапаға жетуге қабі­леттілігін көрсетті.

Мемлекеттік механизм жетілді және соған сәйкес аумалы-төк­пелі жағдайларға қарай, билік құры­лымының да үнемі жаңарып тұ­руын өмірдің өзі талап етті. Мә­селен, Президент 1998 жылғы Жол­дауында Конституцияға бұрын жария етілген сая­си ырық­тандыру арнасында бір­неше түзету енгізуді ұсынды. Бұл түзе­ту, атап айтқанда, сайлау жүйе­сін жетілдіруге, әділ жә­не ер­кін сайлауды қамтамасыз етуге, саяси партиялардың рө­лін арт­ты­руға, Парламенттің өкі­леттігін кеңейтуге, азаматтық қо­ғамды жан-жақты дамытуға, бас­па­сөз бостандығын қамта­ма­сыз етуге, тәуелсіз сот жүйесін қа­лып­тас­тыруға, барлық билік орган­дарында әйелдердің өкіл­дігін арттыруға қатысты болды.

Қазақ елінің Ата Заңы 1995 жыл­дан бастап мемлекеттік құ­рылысты жаңартып, экономиканы реформалауда елеулі табыстарға жетуге септігін тигізді.

Осы арқылы Конс­ти­ту­ция­мыздың негізгі қағидаларына сү­йене отырып демократиялық қо­­ғамның негізін қаладық, әлем­дік нарықтық экономикадан өз ор­­нымызды таптық. Ең бастысы, демократияның ең маңызды институты – парламентаризмді да­мыту үшін барлық жағдай жасалды. Қос палаталы Парламент уақыт сынынан абыроймен өтті. Мұны Ата Заңымыздың игілігі мен шарапаты деп есептеймін.

 

Керімсал ЖҰБАТҚАНОВ,

Қазақ-орыс халықаралық университеті «Рухани жаңғыру» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Күллі адамзат арманы – ядролық қарусыздану

24.09.2018

Түркістан-түркі халықтарының рухани орталығы

24.09.2018

Бітімгерлік – биік миссия

24.09.2018

Жаһандық идеялар сөз болды

24.09.2018

Арбаға таңылған аягөздік суретші

24.09.2018

Жамбыл облысында оң экономикалық өсім бар

24.09.2018

Сиқыры мол сауда нарығы

24.09.2018

Машина жасаудың маңызды мәселелері талқыланды

24.09.2018

Ulaǵat pen muraǵat

24.09.2018

Аналарға құрмет

23.09.2018

Абылай ханның қара жолы - солтүстік пен оңтүстікті байланыстырған ең төте жол

23.09.2018

Павлодарда «Ертіс» футбол клубының атауын латын қарпіне көшіру ұсынылды

23.09.2018

Фильмдер қашан түрлі-түске бояла бастады?

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу