Жыршылық өнер бір басқа...

Ғұлама Әлкей Марғұланның дерегіне сүйенсек, Ұлытау өңіріндегі Жанғабыл өзенінің жағасында қарт жыршының тас мүсіні тұр.

Егемен Қазақстан
04.09.2018 60
3

Көненің көзіндей бұл мүсіннің арқа тұсының жоғарғы жағында – қоңырау, етек жағында – қобыз қашалған. Сонда қоңыраулы бұйра құба нардай және қобыздай күңіренген ежелгі замандағы жыршының тұлғасын нақты елестетеді. Сонымен қатар Оғыз қағанның ғайыптың әуезін, аянын жеткізетін шексіз өнерлі жырауы Ұлық Түріктің бейнесі де ұлт тарихындағы жыршылық-жыраулық өнер­дің нешеме мыңжылдықтардың тұң­ғиығында қанат жайғанын танытады. Осы бір халықтың саф таза, терең тамырлы, хас өнері елдің рухани өрлеуіне, тілінің сы­быз­ғының күйіндей сыңғырлап, жайнап жетілуіне, Ұлы Даланың рухын асқақ­татуы­на жыршылардың, ертегішілердің, тақ­пақшылардың, күлдіргіштердің, қисса­шы­лардың, дастаншылардың жойқын көркемдік қызмет атқарғанына айғақ.

Қазақ жыршылары Шығыстың қызғылық­ты сюжеттеріне құрылған жүздей классикалық қисса-дастандарды мәнерлеп, нақыштап, құлпыртып жырлаған. Қырық бұтақты «Қырымның қырық батыры» дейтін батырлық эпопеяны бес ғасыр бұрын Сыпыра жырау, одан кейін Абыл, Нұрым жыраулар, мұнан соң Мұрын жырау (1859-1954) 36 түрлі мақаммен майталмандықпен жалғастырған. Ол әрбір батырлық дастанды 7-10 тәулік жыр­лаған. Ұлы жыршы Нұрым жыраудан 9, Қаша­ған, Мұраттан 28 батырлық жырды мейір­лене жаттап, орындаушылардың шеберлігін, тәжі­ри­бесін, сарындарын, жырдың шығу тари­хын, рух, тіл, сыр байлығын болмысына ұялатқан. Әлемдік мәні ерекше эпостың 40000 жолы Мұрын жыраудың айтуынан хатқа түскен.

Тегінде, ХҮ-ХІХ ғасырларда синкретті өнердің бір түрі – жыршылық (мұны кей ретте жыраулықпен, орындаушылықпен, күйшілікпен тұтастықта қараған дұрыс) айрықша сипатты қасиеттерге ие болған.

Ұлы Дала елінің қай өлкесінде болсын алтын балық үйіріндей жыршылардың ұлы мектебі, дәстүрі бар. Мысалы, Сыр бойында Кете Жүсіп, Жиенбай, Базар, Тұрмағамбет, Тасберген, Мұзарап, Бұдабай. Бұлардың ортасындағы Нұртуған 9700 жолдан тұратын «Орақ-Мамайды», «Қарасай – Қазиды», «Едігені» жырлаған. Ол Жәмет жыршыға бер­ген ақыл-кеңесінде: «Жыр айтқанда әнге жең­дір­ме. Әлеуметке асыл сөз керек. Бір сөзді екі рет қайталама. Әрбір сөзді, буын­ды ай­қын әуенмен, нақышына келтіріп, қол­ға ұстат­қандай, көзге көрінетіндей, анық, ұғы­нық­ты, жүзіңді тайдырмай, төгіп айту дұрыс. Бет, жүз құбылыстарың, қимыл-әрекеттерің оқи­­ғаның мазмұнын мәлімдейтін болсын», – дейді.

Жетісу, Қаратау өңірінде Жамбыл, Кенен, Әсімхан, Майлықожа, Молда Мұса, Мәделі, Нұралы, Қазанғап дейтін дүлдүлдердің жыршылық өнері, ұлтқа, ұрпаққа сіңірген тарихи еңбегі өзгеше сипатқа ие.

Сарыарқа өңіріндегі Арыстанбай, Жанақ, Шашубай (24 эпосты жатқа айтқан), Майасар, Құлтума және т.б. Өмірбаяндық мәліметі жоқ көкшелік Рамазан Тұрысбеков 8640 жолдан тұратын «Шыңғыс ханның басқыншылығы» дейтін дастанды туындатқан (ҚазақКСР ҒА Орталық ғылыми кітапхана, 522 бума. Қорға 1974 жылы Мұқаш Мәжікеев тапсырған).

Жыршылық өнердің мәнісін, табиғатын, орындаушылық шеберлік жайын айтқанда, академик-жазушы Сәбит Мұқановтың: «Мысалы, мен туған ауылда Тәжінің Қазыбегі деген ауыз әдебиетінің білгірі болды. Ол «Алпамыс батырда» сипатталатын кейіп­керлердің – әйел-еркектердің, кәрі-жастардың рөлін орындаған сияқты өз дауысына салып айтатын еді. Сонда тындаушыларын ретіне қарай қуантып күлдіріп те, ойлантып та, қайғыртып та, жылатып та отыратын. Мен балалық шағымда көптеген қиссалармен қатар, «Кербаланың шөлін» де жатқа айтатын едім. Сонда тыңдаушылармен бірге қиссаның бірер жерінде өзім де жасқа булығатынмын. Онда шөлге қамалып қаталаған Хұсайын жағы бір жұтым су сұрап, Жазидке оның апыл-тапыл басқан ұлын жібереді. Сонда мейірімсіз жау, су орнына сәбидің ашқан аузына оқ атып өлтіреді. Екінші бір сәтте Хұсайынның кесілген басын Жазид алтын табаққа салып бос тұрған сарайына қойғаннан кейін жұрт ұйқыға кіре, Хұсайын ата-бабаларының (Мұхаммед,Ғали, Фатима, тағы басқалар) аруағы елес беріп келеді. Мұндай көрініс маған да, тыңдаушыларға да қатты әсер етіп, әрі қорқынышты болатын еді...» деп жазғаны бар.

Қазақтын жыршылық дәстүрінің үзілмей келе жатқанына тағы бір дәлел – 1980 жылы II Республикалық айтысқа 29 жыршы қатысқан. Солардың қатарында жүз мың жолды жатқа заулататын Әсімхан Қосбасаровты айтуға болады.

XXI ғасырдағы жыршылық өнердің жағ­дайын айтқанда өнер қайраткері, ұстаз, көкірегі суретхана Алмас Алматовтың Серік Жақсы­ғұлов, Майра Сәрсенбаева, Айбек Тәнір­бергенов, Руслан Ахметов, Күнсұлу Түрік­пенова сияқты дарынды жыршылары әл­денеше халық эпостарын суреткерлік қабілет­пен жатқа төгілтіп айтады. Мысалы, «Шыңғыс хан» жырының бір бөлімінің өзі 15000 жол.

Ұлттық сана мен тілінің, мәдениеті мен тари­хының, тағдыр-талайы мен заманының айна­сындай халық эпостарын орындаушы – жыршылардың өнегелі өнері мен дәстүрі одан әрі тамырланып, өркен жайса, рухани жаңарудың нақты, жанды көрінісіне айналар еді. Ғасырлардың кәусар бұлағынан ел сусындап, ұлттық құндылықтарға кенелер еді.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу