Әліпби де, еміле-ереже де сараптаудан өте түсуі керек - Әлімхан Жүнісбек

Латын әліпбиінің еміле-ережесін көпшілік асыға күтіп отыр еді. Тіптен асығыстық жасап мекеме маңдайшаларын латын таңбаларымен жазып үлгеріп те жатыр. Және оның бәрін үйреншікті кирилл емілесімен жазып жүр. Енді, міне, мақұлданған еміле қолға тиді, мұның өзі латын графикасын пайдалануды біршама ретке түсіретін болады.

Егемен Қазақстан
18.01.2019 2312
2

Алайда, еміле-ережені дайындау және талқылау үстінде айтылған кейбір пікрлер ескерусіз қалған тәрізді. Біз кирилл әліпбиіміздің құрамындағы и, у таңбаларының жайын айтып отырмыз.

Қазақ тілінде сөз басында кездеспейтін бес дауыссыз дыбыстың екеуі - осы й[y] мен у[w]. Ендеше дыбыс атауына, өзге дыбыстардай бы, ды болып дауысты соңынан қосылмай, дауысты алдынан қосылып, ый/ій (йы/йі емес), ұу/үу (уұ/уү емес) түрінде айтылады. Сондықтан ый/ій және ұу/үу дауыссыз дыбыс атаулары орыс тілінің ы/и және у дауысты дыбыстарының естіліміне ұқсап кетеді. Қазақ тілі мамандарын да, өзге зерттеушілерді де шатастырып жүрген осы жайт. Бүлдіршіндер мен бірінші сынып оқушыларына арналған оқу-құралдарынан бастап «иық, ине  т.б. сөздер и дауысты дыбысынан, уық, уыс т.б. сөздер у дауысты дыбысынан басталады» деп жалған түсінік береміз. Орыстақы и және у таңбасының машақаты бір мұнымен бітіп жатқан жоқ. Сөздіктер тізбегіндегі ы, і, ұ, ү әріптерінің құрамында тұратын ондаған-жүздеген сөздер «адасып» и, у әріптерінің соңында жүр. Әзірге тек сөз басындағы буынға қатысты «адасуларды» ғана көріп отырмыз. Ішкі әліпби тізбегіне қатысты «адасуларды» компьютер бағдарламасының көмегі болмаса,  көзбен көріп, қолмен түгендеу мүмкін емес. Сондықтан и, у таңбаларының латын үлгісін белгілегенде әріптің дыбыс мәніне (артикуляциясына) сүйену керек еді. Еміледе и дыбысы ɪ, у дыбысы ý болып дауыссыз дыбыс деп белгіленген. Мысалы, oqý, sý деген сөздердегі дыбыс тіркестері оқу-әдістемелік тұрғыдан бейрет шешім, өйткені сөз тек қана екі дауыссыз дыбыстан тұрмайды. Алдымен дауыссыз деп алып, дауыстының орнына жазғанымызды бала да түсінбейді, мұғалім де түсіндіре алмайды. Бұл кирилл жазуының емілесін қайталағанымыз болып отыр.

Ендеше латын әліпбиіне қазіргі кирил орфографиямыздың үлгісімен өтуге болмайды. Онда кирилдегі тілбұзар ережелерімізді сол күйінде қайталаған болып шығамыз. Әріптестеріміз и мен у дыбыс мәнін таратып жазсақ, көпішілікке түсіндіру қиын дейді. Сөз жоқ «қиын болады», реформаның оңайы болмайды. Алайда қиындық қазақ тілінің фонетика-грамматикалық табиғатынан туындап жатқан жоқ, бұзып-жарып, шашып-төгіп бүлдіріп алып, енді жөндеудің амалынан қашып отырғандығымызда болып отыр. «Орфография» деп бұзып жазып, «орфоэпия» деп түзетіп әлек болып жатқан өзіміз. Тілі қазақша шыққан ұрпақ үшін еш қиындық жоқ, ал тілі күрмеліп отырған ұрпақтың жайы басқа. Екі нәрсенің басын шатастырмау керек.

Қазақ тілін үндесім (сингармонизм) тіл етіп тұрған осы төрт дыбыс: Iɪ, İi,

Uu, Üü. Қазіргі әліпби мен оның еміле-ережесімен кететін болсақ, онда ұрпақ ауыса келе ы мен і орнына и, ұ мен ү орнына у келеді. Сонда бізге керегі осы болғаны ма? Өкінішке орай, бұл дыбыстардың ақиқат [y], [w] таңбаларына латын негізіндегі жаңа акут ӘЛІПБИімізден де орын табылмады.

Дегенмен еміленің негізгі тұрқы дайын болды, бұл да үлкен жетістік. Алдағы уақытта көпшілік сараптамасынан өтіп барып дұрыс жүйесіне түседі ғой деген үміттеміз.

Біз арнайы мәселе етіп көтеріп отырған «Әліпби жаңғыруды» Елбасымыз ұсынып, көпшілік қолдап отырған кең көлемдегі «Ұлттық сана жаңғыру» аясындағы шара деп қарайтын болсақ, үлкен жауапкершілік алдында тұрғанымызды ұмытпау керек болады.

Әлімхан ЖҮНІСБЕК,

филология ғылымдарының докторы, профессор

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.03.2019

Президент Ресей Федерациясы Федералдық Жиналысы Федерация Кеңесінің төрайымымен телефон арқылы сөйлесті

22.03.2019

ЮНЕСКО Қазақстанмен ынтымақтастықты жалғастыруға мүдделі

22.03.2019

ҚХЛ: «Барыс» ұтылды, «Авангард» келесі кезеңге өтті

22.03.2019

Өскеменде Наурыз мерекесі өзгеше тойланды

22.03.2019

Өскеменде Наурыз мерекесі бұлақ көзін ашудан басталды

22.03.2019

Элизабет ел үмітін ақтады

22.03.2019

Қос теннисшіміз екінші кезеңге шықты

22.03.2019

Азия чемпионатында алты балуанымыз жүлде алды

22.03.2019

«Ақжайық» футбол клубы елордаға Нұр-Сұлтан есімін беруді қолдайды

22.03.2019

Шүменов Қазақстанда жұдырықтасуы мүмкін

22.03.2019

Игита Қазақстанның ең үздік қақпашысы атанды

22.03.2019

Сенат Төрағасы Д.Назарбаева көңіл айту жеделхатын жолдады

22.03.2019

Атырауда Наурыз мерекесін тойлау кезінде әлемдік рекорд орнатылды

22.03.2019

Талдықорған тұрғындары 5 000 литр көже ішіп, 1 тонна бауырсақ жеді

22.03.2019

Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шартқа 10 жыл

22.03.2019

Қаңтар-ақпан айларында Қазақстанда мұнай, жанармай шығару өскен

22.03.2019

Президент Режеп Тайип Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті

22.03.2019

Бауыржан Тортаев Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы қызметінен босатылды

22.03.2019

Ерұлан Жамаубаев Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы қызметіне тағайындалды

22.03.2019

Мемлекет басшысы Армения Республикасының Президенті Армен Саркисянмен телефон арқылы сөйлесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу