Тіл және ақпараттық кеңістік

Егемен Қазақстан
29.05.2018 6386
2

Мемлекеттік тіл және үш тілділік мәселесі

Тіл қолданысының шартты түрде алғанда көркем әдебиеттегі, ғылыми еңбектердегі және ресми орындардағы үш бағытын атап өтуіміз керек. Көркем тіл бағыты – қазақ халқының өткен тарихынан бері жинақтап келе жатқан асыл қазынасы. Оған әлемде теңдесі жоқ жүз томдық «Бабалар сөзі» дәлел. Қазір де әуелгі қарқынынан жаңалмай, қарыштап дамып келе жатқаны белгілі. Екінші бағыт – ғылым тілі. Қазақ тіл білімінде бүгінге дейін түрлі салалар бойынша көптеген ғылыми еңбектер жазылып, диссертациялар қорғалды. Осы теориялық зерттеулердің нәтижесінде қолданбалы бағытта да көптеген мәселелер өз шешімін тапты. Мысалы терминология, ономастика салалары бойынша көптеген сөздіктер жарық көріп, оларды дамытудың ғылыми шешімдері анықталды. Осы уақытқа дейін көптеген жер-су атаулары өзгертіліп, пайда болған түрлі нысандарғы жаңа атаулар берілді, сөйтіп Қазақстан ономастикасының өзіндік келбеті қалыптасты. Үшіншіден, қазақ тілінің ресми сипаты. Қалыптасқан жағдайға байланысты ресми тіл негізінен түрлі құжаттарда орыс тілімен қатар қолданылып келеді. Тіл жанашырлары тарапынан көптеген сын-пікірлердің айытылғанына қарамастан түрлі себептермен қазірге дейін осы жағдайдың сақталып келе жатқаны жасырын емес. Әсіресе әлі мемлекеттік тілі шықпаған Парламент пен Үкімет жиі сынға алатын, алайда бұл олқылық шешімін тапқан сияқты. Биыл ақпан айының соңында Мемлекет басшысы Ақпарат және коммуникациялар министрі Дәурен Абаевты қабылдағанында «Халқымыз үшін латын қарпіне көшу үдерісінің тарихи мәні зор. Сонымен бірге, қазақ тілінің мәртебесін арттыру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру қажет. Парламент пен Үкіметтің қызметі мемлекеттік тілде жүргізілуге тиіс. Сондай-ақ, бұл мәселе бойынша азаматтардың құқығын шектеуге болмайды. Бұл ретте ілеспе аударма жасау мүмкіндігі бар», – деген болатын. Елбасының арнайы бұйрығымен енді бұл мәселе дұрыс жолға қойылып, алдағы бағыты айқындалған секілді.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап мемлекеттік тіл күн тәртібіне өзекті мәселе ретінде қойылды. Атқарылған жұмыстардың сонша көптігіне қарамай, өзектілігі артпаса кеміген жоқ. Олай болуының өзіндік себептері алуан түрлі, соның ішінде негізгісі «тіл тірі организм» деген тұжырыммен сабақтас – ол үнемі дамып, жетіліп отырады. Адамзат ақыл ойы бәсекеге түскен қазіргі заманда күнде жаңарып жатқан ұғым түсініктермен қатар, жаңа технологиялар пайда болып, түрлі заттар өндіріліп жатыр, олармен бірге көптеген жаңа терминдер мен атаулар жасалады. Тілдегі осы жаңалықтарды игерудің өзі түрлі себептермен көптеген қиындықтар тудырады. Қазір жалпы әлемде ағылшын тілінің ғылым тілі ретінде алдыңғы орында тұратыны шындық. Ресми мәліметтерге сүйенсек, әлемде адам баласына пайдалы кітаптардың дені ағылшын тілінде жарық көреді екен. Бұл тек біздегі ғана жағдай емес. Өзге елдерде де оны ана тіліне аударып, дер кезінде басып шығаруға уақыт та, қаржылай қолдау да таппайды екен. Ағылшын тілін мойындамайтын, мектептерінде бұл тіл жүрмейтін, дамыған ел қатарындағы Францияның да заман талабына байланысты мұндай принциптерінен бас тартуына тура келді. Қазір ағылшын тілін үйрену мектеп оқушыларына міндеттеліп жатыр. Бір жарым миллиард халқы бар деп есептелетін алып Қытай халық республикасында да ағылшын тіліне баса мән беріп отырғанын түрлі ақпарат көздерінен білеміз.

Тарихи себептер мен қазіргі жаһандық жағдайлар елімізде үштілділік мәселесін тудырып отыр. Әрине бір адамға үш тілдегі сөздік қор мен ұғымдарды қабылдау өте ауыр соғары белгілі. Әсіресі сөз басында атап өткеніміздей, «тіл – ұлттың жаны» тұжырымы тұрғысынан қарар болсақ, мәселенің ауырлай түсетінін болжау қиын емес. Алайда алдағы болашаққа қазіргі даму бағыты бойынша көз салсақ, үштілділік – кезеңдік құбылыс. ҚР Білім және ғылым министрі Ерлан Сағадиевтің айтуынша 2011 жылы ағылшын тілінде орта есеппен 550 мың жаңа кітап шықса, орыс тілінде – 97 мың. Ал қазақ тілінде 2,3 мың ғана кітап жарық көріпті. Алғашқысы қара үзіп тұр. Осы тұстан қазіргі тілдік саясаттың әріде жатқан мақсаты көрініс береді. Ағылшын тілін үйреніп жатқан бүгінгі жастар ертең әлемдік кеңістіктегі білімді орыс тілі арқылы емес, тікелей ағалшын тілінен алатын болады. Қазақстандағы орыс тіліне деген сұраныс ол кезде бүгінгідей болмайтыны анық, сондықтан үштілділіктің бүгінгі талаптарына алдағы мақсат үдесінен шығу ыңғайында қарауымыз керек. Олай болса, біздің ойымызша бірінші кезекте кез-келген Қазақстандық осы елмен болашағын байланыстыра қарайтын азамат ретінде мемлекеттік тілге баса мән беруі тиіс, екінші кезекте әлем елдерінде еркін жүріп тұру мен білім алу үшін ағылшын тіліне күш салуы тиіс, үшінші кезекте қазіргі жағдайда қатынас жасау үшін орыс тілін білуі тиіс. Жаһандық жағдай мен қазіргі Қазақстандық тіл саясатының ұстанымдарынан алдағы болашақ туралы осындай болжам жасауға болады. Өткен ширек ғасырлық тарихымызға шолу жасағанда латын әліпбиіне көшу туралы басатаманың бастау көзі мен негізділігін әрі кешенділігін тереңірек танимыз.

Латын әліпбиі

Қазақ тілі өткен ғасырда бірнеше рет әліпби ауыстырды. Міне тағы да дайындалып жатырмыз. Елбасының қол қойған соңғы тоқтамына дейін қарсылар да, әліпбидің нұсқаларын ұсынушылар да көп болды. Қарсылардың уәжі – бұл реформа ұлтты тамырынан ажыратып, сауатсыздыққа, білімсіздікке алып келеді (оған тоқталмаймыз). Ал қолдаушылардың болжамынша латын әліпбиіне көшудің екі түрлі себебі бар: біріншісі саяси жағы – халықаралық кеңістікке ықпалдасу, ақпараттық технологияларды меңгеру; екіншісі – әліпбилер ауыстыру барысында жоғалтып алғанымызды түгендеп, ұлттық тілдің табиғи болмысын қайта жаңғырту. Екеуі де уәжді – ешқайсысын жоққа шығара алмаймыз. Бұл орайда келетін шығындарымыз бен жететін жетістіктеріміздің арасалмағын нақты бағамдай алуымыз керек. Латын әліпбиіне көшкенде ағылшын тілі арқылы келетін терминдердің астында қалмаймыз ба, тіл жүйесінде ұлттық болмысына қайшы құбылыстар белең алмай ма? деген сұрақтар да қоғамда жоқ емес. Қазіргі болжам мен нақты жүзеге асқан кездегі жағдайдың арасында ерекшеліктер шығуы мүмкін, алайда ол көп мөлшерде және салдары ауыр болмауы тиіс. Қазір осы бағытта көптеген ізденістер мен жұмыстар жүргізіліп жатыр. Әсіресе көпшіліктің, соның ішінде тілдің байырғы болмысынан хабары барлар тарапынан көңілде күмән болса да, өшкені қайта жанатындай үміт басым. Алдыңғы әліпби туралы қоғамдағы қызу талқылаулар соның айқын дәлелі. Бүгінде әлемнің әр түкпірінде 5 миллионға жуық қазақ тұрады. Оның 80 пайызы латын әліпбиін қолданады. Қандастарымызбен жақындасудың маңызды бір тетігі латын әлібиі, сондықтан жоғалтқанымыздың түгенделер бір тұсы осы.

Латын әліпбиіне қатысты мәселелер негізінен мамандардың араласуымен шешіледі. Жазуды реформалау саяст, мәдениет, қаржы, экономика, халықаралық қатынастар т.б. салаларды да қамтиды, сондықтан істің кешенді түрде жүзеге асқанын қалар едік. Екіншіден, түркі халықтарының біразы латын әліпбиін пайдаланады, алайда олар көптеген қиындықтарға тап болып, бірнеше рет қайта қабылдағанын да естіп, біліп жатырмыз. Бізде де осы жағдай қайталанбаса екен дейміз. А.Байтұрсынұлы реформалаған қазақ әліпбиі сол тұстағы ғалымдар тарапынан өте жоғары бағаға ие болды, қырғыз халқының да осы әліпбиді біраз уақыт пайдаланғанын тарихтан білеміз. Бұл жолы да сол сапаға қол жеткізу аса маңызды міндеттердің бірі.

Қазіргі кезде алғашқы тәжірибелер ретінде БАҚ арқылы даярлық жұмыстары жүргізіліп жатыр. Мәселен «Егемен Қазақстан» газетінің интернет сайтына (egemen.kz) көз жүгіртсек үштілділіктен бөлек латын нұсқасындағы мақалаларды оқуға болады. Әрі бұл тек «Егемен Қазақстанда» ғана емес тұрақты жұмыс істеп тұрған сайттардың көбінде жүзеге асып жатыр. БАҚ құралдары бүгінге дейін де туған тілдің тағдырына араша түсіп, оның жетістігіне қуанып, кемшін тұстарына өкініш білдіріп келген. Ары қарай да бұл бағытынан жаңылмақ емес. Қазірге дейін тіл мәселесіне қатысты үлкен ойлар әуелі БАҚ арқылы халыққа жол тартып жатты. Жаңа заман талаптарын ескере отырып, қоғамдық пікір тудырып, тұшымды көзқарастарды халыққа жеткізуде жарғақ құлағы жастыққа тимей қызмет ету оның маңдайына жазылған табиғи миссия. Латын әліпбиінің ары қарайғы тағдырында да бұл саланың арқарар қызметі зор болмақ.

Латын әліпбиіне көшу мен «рухани жаңғыру» бағдарламасының қатар келуінде үлкен мән бар. Бұл мемлекетіміздің тарихындағы өте бір сындарлы тұс. Латын әліпбиі базбіреулер айтып жүргендей ағылшындану емес, керісінше Тәуелсіз елдің тілін тарихымен табыстыратын, жаһанданудың алапат дауылынан қорғайтын ұлы қорған болуы тиіс. Елбасы мақаласындағы  «жаңғыру» мен «құр жаңғырық» сөздері бекер айтылған жоқ, ажыратын тани алсақ және соған орай іс қыла алсақ нұр үстіне нұр болмақ.

Тілді адам баласы туғаннан бастап үйренеді және өмір бойы оның тағылымынан дәріс алады. Сондықтан оның табиғаты тез арадағы өзгерістерді көтермейді. Еліміздегі жүргізіліп отырған тіл саясатының бағыты мен бағдарын зерделегенде осы маңызды фактордың ескерілгенін шамалаймыз және алыстан божанған кемел саясаттың айқын белгілерін көреміз. Ол бүгінге дейінгі айтылған өткір сындарды да дұрыс қабылдады, қабылдай отырып шыңдалды, алайда әуелгі бағытын өзгертпеді. Өйткені оның әуелгі мақсаты айқын, межелеген биігі анық болатын.

Аян ӘБДУӘЛИ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келіп жетті

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

24.09.2018

Юлия Путинцева WTA жаңартылған рейтингінде 46-орынға көтерілді

24.09.2018

БҰҰ Бас Ассамблеясының 73-ші сессиясы өз жұмысын бастады

24.09.2018

Виктория көліндегі апатта қаза тапқандар саны 225 адамға жетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу