Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Егемен Қазақстан
15.08.2018 89
3

Әсіресе қыс мезгілінде қатты қиналатынымыз рас. Бірақ осылай жүргеннің өзінде тапқан-таянғанымыз  ішкен-жегенімізден, киім-кешегімізден артылмайды»  деп мұң шағатын Майра, Сәулеш есімді қос құрбы ауылдарына кеткелі шамамен екі-үш айдың жүзі болып қалды. Бұл жаққа мүлде келулерін қойғанына қарағанда, мұнан табысы молдау жұмысқа қол жеткізген болулары керек деп топшыладық.  

Мұны айтып отырған себебіміз, олардың жұртқа ешқашан қабақ шытқанын, дөрекі сөйлегенін, әдептен озғанын көрген емеспіз. Дүкенге қашан бас сұқсаңыз да, баяғы сол ақжарқын, жайдарман, жайсаң қалпынан айнымай, күлімдей амандасып тұрғандары. Айналадағы жұртшылық та соған үйренісіп, екеуіне әжептәуір бауыр басып қалған. Бірақ олар кеткелі мұндағы жағдай мүлде басқаша сипат ала бастады. Тұтынушы мен сауда қызметкерлері арасындағы өзара сыйластыққа құрылған қарым-қатынас көз алдымызда қалай өзгеріп шыға келгеніне іштей қатты қобалжыдық. Тіпті түске дейін бір сатушыны көрсек, түстен кейін басқасы ауыса қояды. Тәулік бойы көз ілмей халыққа қалтқысыз қызмет көрсету оңай жұмыс емес екенін түсінеміз, әрине. Алайда әңгімені әріден бастағандағы айтайын дегеніміз бұл емес, сау­да әдебі туралы, яғни сауда орындарындағы мәдениеттің деңгейі қалай деген мәселе еді. 

Қалаға қонаққа келген кісілердің аузынан налып: «Мұндағы сатушылардың мәдениеті төмен екен, тұтынушыларға сұраған затын тауып берудің орнына қабағын шытып, жөндеп тіл де қатпайды, қорлайды. «Мынаның бағасы қанша тұрады?» деп сұрай қалсаң, көздерін алартып, менменсіп, дүниенің тұтқасын ұстап тұрғандай кергитінін қайтерсің. Жауап бергілері келмей, ұялы телефонмен сөйлесіп отырады. Бұлар сонда келген жұртшылықтың алдынан зыр жүгіріп, қызмет жасамаса, не үшін тұр? Тіпті кейбірі өзіңе тарпа бас салып, бетіңді тырнап алудан тайынбайды. Содан соң амалсыз: « Қой, құрысын, «Аш пәледен – қаш пәле» деп өз жайыңа үн-түнсіз кете барасың» деген өкпе-ренішін жиі естиміз. Шынымен де, ірі сауда үйлерінің өзінде мәдениет мәселесі өзекті түйткілдің бірі саналады. Сатушылары өздерімен өздері әңгіме-дүкен құрысып, кімнің келіп, кімнің кетіп жатқандарында істері жоқ, телефонға тас кенеше жабысқан күйі безірейіп отыра беретіні – үйреншікті жайт. Орындарынан қозғалуға ерінетіндеріне қарағанда, бұларға ақшаның керегі жоқ-ау деген күдікті ойға лезде бой алдырып шығарыңыз тағы хақ. Бұрын кеңес заманында сауда қызметкерлерін даяр­лайтын арнайы оқу орындары болатын. Оны бітірушілерге бірінші кезекте халыққа мәдениетті қызмет көрсету міндеттелетін. Қазір сатушылардан арнайы кәсіби білім қажет етілмейтін болғандықтан неше түрлі  сорақылыққа жиі жол беріліп жүр. Базарларда, жекеменшік дүкендерде он екіде бір гүлі ашылмаған жасөспірімдердің саудамен айналысып тұрғанын  көзіміз шалып қалады. Құдай-ау, ақша санауды білген адамның бәрі сатушы болып кете берсе, не болғаны?

Орыс халқында тұтынушының талабы қашанда жөн деген қағида бар. Бірақ соған қарамастан, күнделікті күйбең тіршілікте қарапайым тұтынушы ретінде қаншама рет құқығымыз бұзылғанына көзіміз жетіп тұрса да, оған аса мән бермей, енжарлыққа бой алдырып кеткенбіз. Мерзімі ескірген тауарды апарып қайтадан өткізуге ерініп, қол сілтей салатын салғырттығымыздан үнемі өзіміз жапа шегіп жүрміз. Бұлар сайып келгенде, құқығымызды тұтынушы ретінде шектейтін әрекеттер.

Қазір «Тауар қайтаруға немесе ауыстыруға жатпайды» деген ескертулерді сауда орындарынан көптеп кездестіруге болады. Бірақ бұл хабарламаның заңға қайшы әрекет екенін аңқау тұтынушының біле бермейтіні өкінішті. Мұндай жағдайда «Тұтынушылар құқығын қорғау туралы» Заңның барын естен шығармағанымыз абзал. Ал сатушы тарапынан орын алатын дөрекілік, дауласу, беттен алу сияқты әдепсіз қылықтың дені негізінен мәдениетке жеткілікті көңіл бөлмеуден туындап отырғандығын айтпасқа тағы болмайды. Мұндай өзекжарды мәселені қазір сырттай қадағалап, бақылайтын бірде-бір тиісті ұйым, не мекеме жоқ. Бұл ретте тағы бір айта кететін жайт, сауда орны дегеніміз бір жағынан, рухани айнамыз екенін ұмытпауымыз керек.

Басқа елден келген қонақтар осыған қарап, мәдениетіміздің қай деңгейде екенін танып, біледі. Сондықтан әсіресе ірі-ірі сауда орындарындағы сатушыларға халыққа қалай мәдениетті қызмет көрсету керектігін арнайы курстарда оқытуды міндеттеу артық болмас еді. Өткенде бір көршім базарға ендігәрі бармастай болып келгенін айтты. «Демалыс күні «Еуразия» сауда орталығына ет сатып алуға бардым. Жағалай самсап жайылған еттің бағасын сұрастырсам, удай қымбат.

Бәрінен бұрын маған ондағы бір сатушының: «Сатып алмайтын болсаң, еттің бағасын босқа неге сұрап тұрсың?» деп дүрсе қоя бергені жаныма қатты батып кетті. Сонда адамдар бағаны сұрағаны үшін айыпты бола ма? Өзіңнен әлдеқайда жасы кіші әйелден сөз естіген қандай жаман. Осындай ызғарлы, зілді әңгімеден кейін біртүрлі бетің қайтып қалады екен» деп көңіліндегі кірбіңді күмілжи жеткізді... Әдептілік әліппесі қағидатымен өмір сүру ежелден қанымызға сіңген қазақы қасиетіміз емес пе еді. Есіктен енгеннен алдыңнан күлімдеп қарсы алып,  жайдары жүзбен шығарып салса, нелері кетеді екен-ай шіркіндердің дейсіз амалсыз мұндайда. Ол үшін жүректе аздап жылылық болса жетіп жатқан жоқ па!

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.11.2018

Елбасы Шавкат Мирзиёевпен телефон арқылы сөйлесті

19.11.2018

Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін

19.11.2018

Түркістанда халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті

19.11.2018

Маңғыстауда «Адал ұрпақ» ерікті мектеп клубтарының облыстық слеті өтті

19.11.2018

Маңғыстауда өткен тарихи турнир өз мәресіне жетті

19.11.2018

Энергия үнемдеу бойынша Қазақстан 32-ші орында

19.11.2018

Көкшетауда жылу ақысы арзандайды

19.11.2018

Теміртауда Президенттік пән олимпиадасы өтті

19.11.2018

Бітіруші түлектер мансап орталықтары арқылы жұмысқа орналасады

19.11.2018

Павлодар облысында кәсіпкер әйелдер 113 жоба жүзеге асырған

19.11.2018

Солтүстік Қазақстан облысының әкімі күнгейліктерді теріскейге шақырды

19.11.2018

Петропавлда жаңа шіркеу ашылды

19.11.2018

Қостанайда жол қозғалысы ережесінің бір күнде 375 рет бұзылғаны анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда 1 миллион тоннаға жуық майлы дақыл жиналды

19.11.2018

«Ко­рей хал­қының дәс­түрлі маскалары» көр­ме­сі ашы­лды

19.11.2018

Қасқырдан құтқарып қалды

19.11.2018

Алматыда инклюзивті білім берудің үздік оқытушылары анықталды

19.11.2018

Солтүстік Қазақстанда спорт кешеніне Батыр Баянның есімі берілді

19.11.2018

Батыс Қазақстанда жаңа портал жұмысын бастады

19.11.2018

Жолдау бәсекеге қабілеттілікті арттырады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу