«Қазақ әдебиеті», 1961 жыл»

Өтіп бара жатып байқадым, ескі-құсқыны сатып отырғандардың арасында жасы жетпістен асқан шашы да, сақал-мұрты да аппақ қарияның алдында бір бума газет тігіндісі жайылып жатыр. Басқа ешнәрсе жоқ. Өзі өзгелерден оқшауырақ отыр. Айналып келіп, жайылып жатқан газет тігіндісіне үңілдім. 

Егемен Қазақстан
20.08.2018 1597
2

«Қазақ әдебиеті», 1961 жыл. Барлығы – мың теңге, біреуі – 50 теңге» деп жазып қойыпты. Қарияның жүзіне көз тастадым. Ешнәрсемен ісі жоқ сияқты кейіпте. Айналасында болып жатқан әрекет­тер де оған қызық емес. Ұсынып отырғанын сатуға да құл­қы аңғарылмайды. Қиялға беріліп, ой тұңғиығына сүңгі­ген. Жүзіне тесіле тағы қарадым. Сақал-мұрты күзел­ген. Үсті-басы тап-таза, мұнтаздай. Көйлегінің жаға­сын да кір шалмаған. Газет тігіндісіне қарадым. Газеттің шет-шеті сарғыш тартқанымен, жыртылмаған, тіпті бүктелмеген.

– Немене мұндай газет көрмеп пе едің? – деген оның даусынан селк ете қалдым. Онымды білдірмеуге тырысып, бойымды тез жинап алып;

– Неге білмейміз, білеміз. «Қазақ әдебиеті» қазір де шығады, оқып тұрамын, – дедім. Ол маған таңдана, сынай қарады.

– Шынымен «Қазақ әдебиетін» оқисың ба?.. Ол газетті оқитындар қазір, тіпті аз ғой. Ұмытпасам биылғы таралымы он мыңның айналасында ғана. Ол кезде оның таралымы қазіргіден он есе көп болатын. Соған қарағанда, оқитындардың көп болғаны ғой. Өтті ғой дәурен... Тастай салуға қимадым. Газеттің тігіндісін үзбей жиырма бес жыл жинап едім. Балаларым да, немерелерім де оқымайды. Сақтағаннан пайда жоқ. Оның үстіне енді қаріпіміз латынға көшкенде бұл газетіңді оқитын менің ұрпағым болмайды. Ал бұл газеттің бір жылғы тігіндісін толық оқып шыққан адам халық университетін бітіргенмен бірдей. Өкінішке қарай, халық университінің тағылымдары енді ғана қайта қолға алынды емес пе?! Халықтық қалпымызды сақтап қала алмасақ, Абай айтқандай «дүниенің бәрі бос». Мұнда толғауы тоқсан тіршіліктің бәрі бар. Бірақ ол заманның ой-өрісі өзгеше ғой, бүгінгі ұрпақ оларды түсінбейді. Осылайша ұлттық кодымыздан бірте-бірте айырыла береміз. Ұлттық өзекке толық қайта келіп байлану өте қиын. Азбыз. Оны ел басшылары енді түсінгендей, бірақ халық өз бетімен кетіп қалды. «Тұрмыс... тұрмыс» деп жүріп, рухани реңімізден айырылып қала жаздадық. Бізді еуропалық тәлім-тәрбие, ой-сана жұтып жатыр емес пе?! Енді етек-жеңімізді жинамасақ, ұлттық өзектен, әлгі сендер айтып жүрген кодтан мәңгі айырыламыз.

Сөз таластырмадым. Кетіп қалдым. Үш-төрт күннен кейін сол жерден тағы өттім. Газет тігіндісін сатып отырған кісіні алыстан байқадым. Жанынан өтіп бара жатып алдында жатқан газет тігіндісіне тағы көз тастадым. Сол. Ешкім алмапты. Ол менің назар аударғанымды байқап, ой тізгінін тартып, маған қарады.

– Аласың ба?

– Ешкім алмады ма?

– Соқырсың ба? Ешкімнің алмағанынан емес пе, жатқаны... Сен алсайшы...

– Өзің айтқандай ол заманның ойын да, санасын да түсіне алмаймын, Несіне аламын.

Ол үн қатпады. Алыстағы бір нүктеге көзін қадады да, қатып қалды. Не айтарымды біле алмай біраз тұрдым да газеттің бірін қолыма алдым. Ол көзін қадалған нүктесінен алмай сөйлей жөнелді.

– Сен 1961 жылы не болғанын білесің бе? – Осылай деген ол менің жауабымды күтпестен алдымды орап, жыл­дамдата сөйледі. – Сол жылы Сталиннің 1947 жылы ай­на­лымға шығарған ақшасын Хрущев деген мансапқор ауыс­тырды. Дәл осы жылы космосқа Гагарин ұшты. Со­дан бері дүние астан-кестен бола бастады. Космосты қо­йып, «Айға, Марсқа ұшамыз» деген жарыс, тартыс бас­т­алды да кетті. Ол аз халықтарды жұтып, жалмап қой­­ды. Неге дейсің ғой? Айтайын. Жарысу, қуып жету, «Мі­не, мен осындаймын!» деп мақтану үшін көп қаржы керек. Мұн­дайда халықтық мүдде екінші қатарға кетеді. Бұл кезде халықтық қалып үшін жұмсалатын қаржы Баль­зак­­тың былғарысындай жиырыла береді, жиырыла береді. Сенбейсің бе, жан-жағыңа бағдарлай, зерделей қара, көресің...

Ол сөзін кілт тоқтатты. Маған тесіле, зілдене ұзақ қарады.

– Сіз коммуниссіз бе? – дедім жәй ғана үнсіздікті бұзып.

– Жоқ. Адаммын, – деді ол қатулана.

– Коммунист те адам ғой...

− Жақсылықтың бәрін коммуниске телу – ескіліктің сарқыншағы. Бар жақсылық адамның бойында. Алдымен соны ұқ! Оны ұғу үшін рухыңды түзе! Ал оның негізі ұлттық тарихта екенін ұмытпа! Сол заманның ұлттық тарихы осы «Қазақ әдебиетінде».

– Ол заманның ұлттық тарихы бодандық ноқтада емес пе еді?

Оның көзі алайып кетті.

– Сенбейсің бе, мә оқы! Саған тегін берем, – деген ол газет ті­гіндісін маған зорлап ұстатты да, орнынан тұрып, үсті-басын қағып, жүре берді. Мен аңтарылып не дерімді біл­­мей орнымда қаққан қазықтай, тігіндіні құшақтап тұ­рып қалдым. Ол артына бұрылып та қарамады. Кете берді...

Мақұлбек РЫСДӘУЛЕТ,

жазушы

ТАРАЗ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу