Астанада «Алаш» партиясына қатысты архивтік құжаттар таныстырылды

Өткен аптаның соңы жұма күні елорда төрінде тағы бір маңызы зор тарихи-мәдени шара ұйымдастырылды. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 3667
2

Атап айтқанда, биыл құрылғанына 100 жыл толып отырған «Алаш» партиясы мен «Алашорда» халықтық кеңесінің іс-қызметіне қатысты архивтік құжаттар таныстырылымы өтіп, сонымен бірге Астана қаласы мемлекеттік мұрағат басқармасының мұрындық болуымен «Алаш: замандастар көзқарасы» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция жұмысын аяқтады. 

Басқосуға Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстары мен Том, Ташкент, Қазан қалаларынан мұра­ғатшы-ғалым­дар шақырылып, олар Алаш қай­рат­керлеріне байланысты тақы­рыптық баяндамалар жасады. Ресей Федерация­сы Том облысы Мемлекеттік мұрағат құжат­тарды пайдалану және жариялау бөлімі­нің жауапты археографы Татьяна Шульга 1917 жылдың 8-17 қазан ара­лығында Том қаласында өткен І Сібір облыстарының құрылтайына қатысқан алаш қайраткерлері: Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Р.Мәрсеков, Е.Итбаев, т.б. жайлы сақталған архив құжаттарымен таныстырса, Өзбекстан Мемлекеттік мұрағат орталығының аға ғылыми қызметкері Шохида Давурова, қазақ­тан шыққан алғашқы ағартушы-заңгер Бақытжан Қаратаевтың ұлт көсемі Әлихан Бөкейхановқа жазған хаттары туралы тың мәліметтер келтірді. Сонымен қатар өзбек мұрағатында Барлы­бек Сыртанов, Отыншы Әлжанов, Тұрсынбай Саурамбаевтың үйін тінту­дің мақсаты туралы құжаттарды және қазақ инженері Мұхамеджан Тыныш­паевтың 1920 жылы Қырғыз институты комитетіне математикадан сабақ беруге келіскені жайлы мандаты сақталғанын айтты.

Капитан Тоқтамышевтің қолы қойылған хат

Татарстандық мұрағатшы Гузель Фаезова Қазанда оқыған қазақ­тар­ға қатысты ақпаратпен көпшілікті қанықтырды. Бұл деректердің дені бұған дейін қазақстандық зерттеушілер тарапынан қаралған, зерттелген, жазылған дүниелер.

Дейтұрғанмен, жиынға қатысу­шы­ларды қызықтырған дүние – Семей қала­сындағы «Қазіргі заман тари­хын құ­жаттандыру» мекемесінен және Қарағанды облысы мемлекеттік мұра­ғатынан әкелінген құжаттар. Әсі­ресе семейлік жәдігерлердің әрбірінің астарында терең тарих, халқының баян­ды болашағы үшін басын бәйгеге тік­кен арыстардың еңбегі жатқаны анық. Өйткені Семей қаласының бір бөлігі, нақтырақ айтсақ, Ертістің сол жақ қапталы 1917 жылдан бастап 1927 жылға дейін «Алаш қаласы» (бұрынғы Зареч­ная Слободка) деп аталды. Яғни, Алаш арыстарының басы қосылып, ұлты үшін отқа түскен ордасы осы жер. 

"Алашорда" халықтық кеңесінің хаты. 1918 жыл

Жоғарыда атап өткеніміздей, 1917 жылы қазан айында Томдағы сібір­ліктердің сиезіне қатысып, келесі кезекте қазақ қамын ақылдаспаққа Семейге келіп түскен Әлихан Бөкей­ханов­ты қаптаған ел-жұртпен бірге қарсы ал­ған 24 жастағы ақын Сұлтанмахмұт Торай­ғыровтың:
Көш бастаған еріміз,
Көкіректен кеткендей,
Сізді көріп шеріміз,
Алаш туын қолға алған,
Қараңғыда жол салған,
Арыстаным келіңіз! – деп күңірене жырлайтыны да осы кез. 

Сөйтіп Семейге келіп жиналып, ел болудың қамына кіріскен алаштықтар әуелі Алаш атты әскерін құруды қолға алғаны белгілі. Біз құжаттар арасынан аталған жасақты құру туралы ұйымдасқан адамдардың тізімі мен атты әскер полк командирі капитан Тоқтамышевтің қолы қойылған хатты және Алаштың көзі мен құлағы болған «Сарыарқа» газетінің 1919 жылғы санының алғашқы бетін көріп қалдық.

Бұлардан басқа көрме сөресі­нен алаш қайраткерлерінің бірі А.Қозы­бағаровты тұтқындау туралы ордер, Х.Ғаббасовтың қызметі жайлы кәр­тішкесі, 1906 жылы Ә.Бөкейхановтің 10 қаңтар мен 20 ақпан аралығында түрмеге алынғанына қатысты анықтама, «Алаш» партиясының 5-ші далалық сайлау округіне қатысушылардың тізімі, Алашорда халық кеңесінің Семей уездік земство басқармасының 1918 жылы жазған бір топ хаттары, сонымен бірге Ә.Ермеков, Р.Мәрсеков, М.Тұрғынбаев, Х.Ғаббасов, М.Тынышпаев сияқты алаш арыстарының жеке-жеке іс-папкалары, Халел Досмұхамедовті Түркістан комиссиясының мүшелігіне тағайындау туралы бұйрықтың көшірмесі, т.б. құнды құжаттарды көріп, көзайым болдық.
Қарағанды облыстық мемлекеттік мұрағат мекемесі алаш ардақтысы құқықтану магистрі-заңгер Жақып Ақпаев туралы бұрын-соңды қоғамдық талқыға түспеген тың құжаттарды әкелген екен. Бұл дүниелерді Ресей және еліміз архивтерінен жинақтап, тапсырған қазіргі сенатор Бірғаным Әйтімова. 

"Сарыарқа" газетінің 1919 жылғы саны 

Астана қалалық мемлекеттік мұра­ғаты өз қорында тұрған қоғам қай­рат­кері Сәкен Сейфуллин мен Мағ­жан Жұмабаевтың Омбы мұғалім­дер семинариясында оқып жүрген кезін­­дегі құжаттарын, алаш азаматтары Н.Нұр­мақов, М.Сейітов, А.Бірім­жанов­тың жеке-жеке жинақталған іс-парағын көрер­менге ұсыныпты.

Алашқа қатысты құжаттар мұнымен шектеліп қалмайды. Бізге арнайы сұхбат берген Семей қалалық «Қазіргі заман тарихын құжаттандыру орталығы» ғылыми-анықтамалық аппарат және құжаттарды пайдалану бөлімінің меңгерушісі Лаура Қадырова өздеріндегі мұрағат қорында жоғарыдағы жәдігерлерден басқа Алаш атты әскеріне 18 болыстан шақырылған 430 сарбаздың аты-жөні жазылған тізім және сарғайған қағаз беттерінде «Алашорда» үкіметінің мөрі (мәтіннің орысшасы кирилл, қазақшасы араб графикасымен жазылған) сақталғанын айтып өтті.

Маңызды жиынды қорытындылаған Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этно­логия институтының директоры Зия­бек Қабылдин тарихты тану деге­ні­міз – жай сөз емес бүгінгідей құжат­талық деректердің дәлелі екеніне, сон­дай-ақ биылғы алаштың даталы мере­кесі Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақа­ласымен үндесіп жатқанына, оның қоғам­дық маңызын арттырып тұрғанына тоқ­талды. Конференция қонақтары баян­да­машылардың пікірін тыңдау­мен қатар тақырыпқа қатысты деректі фильм­дерді де тамашалады. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, 
«Егемен Қазақстан»

Суреттерді түсірген
Орынбай БАЛМҰРАТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу