Астанада «Алаш» партиясына қатысты архивтік құжаттар таныстырылды

Өткен аптаның соңы жұма күні елорда төрінде тағы бір маңызы зор тарихи-мәдени шара ұйымдастырылды. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 3250
2

Атап айтқанда, биыл құрылғанына 100 жыл толып отырған «Алаш» партиясы мен «Алашорда» халықтық кеңесінің іс-қызметіне қатысты архивтік құжаттар таныстырылымы өтіп, сонымен бірге Астана қаласы мемлекеттік мұрағат басқармасының мұрындық болуымен «Алаш: замандастар көзқарасы» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция жұмысын аяқтады. 

Басқосуға Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстары мен Том, Ташкент, Қазан қалаларынан мұра­ғатшы-ғалым­дар шақырылып, олар Алаш қай­рат­керлеріне байланысты тақы­рыптық баяндамалар жасады. Ресей Федерация­сы Том облысы Мемлекеттік мұрағат құжат­тарды пайдалану және жариялау бөлімі­нің жауапты археографы Татьяна Шульга 1917 жылдың 8-17 қазан ара­лығында Том қаласында өткен І Сібір облыстарының құрылтайына қатысқан алаш қайраткерлері: Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Р.Мәрсеков, Е.Итбаев, т.б. жайлы сақталған архив құжаттарымен таныстырса, Өзбекстан Мемлекеттік мұрағат орталығының аға ғылыми қызметкері Шохида Давурова, қазақ­тан шыққан алғашқы ағартушы-заңгер Бақытжан Қаратаевтың ұлт көсемі Әлихан Бөкейхановқа жазған хаттары туралы тың мәліметтер келтірді. Сонымен қатар өзбек мұрағатында Барлы­бек Сыртанов, Отыншы Әлжанов, Тұрсынбай Саурамбаевтың үйін тінту­дің мақсаты туралы құжаттарды және қазақ инженері Мұхамеджан Тыныш­паевтың 1920 жылы Қырғыз институты комитетіне математикадан сабақ беруге келіскені жайлы мандаты сақталғанын айтты.

Капитан Тоқтамышевтің қолы қойылған хат

Татарстандық мұрағатшы Гузель Фаезова Қазанда оқыған қазақ­тар­ға қатысты ақпаратпен көпшілікті қанықтырды. Бұл деректердің дені бұған дейін қазақстандық зерттеушілер тарапынан қаралған, зерттелген, жазылған дүниелер.

Дейтұрғанмен, жиынға қатысу­шы­ларды қызықтырған дүние – Семей қала­сындағы «Қазіргі заман тари­хын құ­жаттандыру» мекемесінен және Қарағанды облысы мемлекеттік мұра­ғатынан әкелінген құжаттар. Әсі­ресе семейлік жәдігерлердің әрбірінің астарында терең тарих, халқының баян­ды болашағы үшін басын бәйгеге тік­кен арыстардың еңбегі жатқаны анық. Өйткені Семей қаласының бір бөлігі, нақтырақ айтсақ, Ертістің сол жақ қапталы 1917 жылдан бастап 1927 жылға дейін «Алаш қаласы» (бұрынғы Зареч­ная Слободка) деп аталды. Яғни, Алаш арыстарының басы қосылып, ұлты үшін отқа түскен ордасы осы жер. 

"Алашорда" халықтық кеңесінің хаты. 1918 жыл

Жоғарыда атап өткеніміздей, 1917 жылы қазан айында Томдағы сібір­ліктердің сиезіне қатысып, келесі кезекте қазақ қамын ақылдаспаққа Семейге келіп түскен Әлихан Бөкей­ханов­ты қаптаған ел-жұртпен бірге қарсы ал­ған 24 жастағы ақын Сұлтанмахмұт Торай­ғыровтың:
Көш бастаған еріміз,
Көкіректен кеткендей,
Сізді көріп шеріміз,
Алаш туын қолға алған,
Қараңғыда жол салған,
Арыстаным келіңіз! – деп күңірене жырлайтыны да осы кез. 

Сөйтіп Семейге келіп жиналып, ел болудың қамына кіріскен алаштықтар әуелі Алаш атты әскерін құруды қолға алғаны белгілі. Біз құжаттар арасынан аталған жасақты құру туралы ұйымдасқан адамдардың тізімі мен атты әскер полк командирі капитан Тоқтамышевтің қолы қойылған хатты және Алаштың көзі мен құлағы болған «Сарыарқа» газетінің 1919 жылғы санының алғашқы бетін көріп қалдық.

Бұлардан басқа көрме сөресі­нен алаш қайраткерлерінің бірі А.Қозы­бағаровты тұтқындау туралы ордер, Х.Ғаббасовтың қызметі жайлы кәр­тішкесі, 1906 жылы Ә.Бөкейхановтің 10 қаңтар мен 20 ақпан аралығында түрмеге алынғанына қатысты анықтама, «Алаш» партиясының 5-ші далалық сайлау округіне қатысушылардың тізімі, Алашорда халық кеңесінің Семей уездік земство басқармасының 1918 жылы жазған бір топ хаттары, сонымен бірге Ә.Ермеков, Р.Мәрсеков, М.Тұрғынбаев, Х.Ғаббасов, М.Тынышпаев сияқты алаш арыстарының жеке-жеке іс-папкалары, Халел Досмұхамедовті Түркістан комиссиясының мүшелігіне тағайындау туралы бұйрықтың көшірмесі, т.б. құнды құжаттарды көріп, көзайым болдық.
Қарағанды облыстық мемлекеттік мұрағат мекемесі алаш ардақтысы құқықтану магистрі-заңгер Жақып Ақпаев туралы бұрын-соңды қоғамдық талқыға түспеген тың құжаттарды әкелген екен. Бұл дүниелерді Ресей және еліміз архивтерінен жинақтап, тапсырған қазіргі сенатор Бірғаным Әйтімова. 

"Сарыарқа" газетінің 1919 жылғы саны 

Астана қалалық мемлекеттік мұра­ғаты өз қорында тұрған қоғам қай­рат­кері Сәкен Сейфуллин мен Мағ­жан Жұмабаевтың Омбы мұғалім­дер семинариясында оқып жүрген кезін­­дегі құжаттарын, алаш азаматтары Н.Нұр­мақов, М.Сейітов, А.Бірім­жанов­тың жеке-жеке жинақталған іс-парағын көрер­менге ұсыныпты.

Алашқа қатысты құжаттар мұнымен шектеліп қалмайды. Бізге арнайы сұхбат берген Семей қалалық «Қазіргі заман тарихын құжаттандыру орталығы» ғылыми-анықтамалық аппарат және құжаттарды пайдалану бөлімінің меңгерушісі Лаура Қадырова өздеріндегі мұрағат қорында жоғарыдағы жәдігерлерден басқа Алаш атты әскеріне 18 болыстан шақырылған 430 сарбаздың аты-жөні жазылған тізім және сарғайған қағаз беттерінде «Алашорда» үкіметінің мөрі (мәтіннің орысшасы кирилл, қазақшасы араб графикасымен жазылған) сақталғанын айтып өтті.

Маңызды жиынды қорытындылаған Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этно­логия институтының директоры Зия­бек Қабылдин тарихты тану деге­ні­міз – жай сөз емес бүгінгідей құжат­талық деректердің дәлелі екеніне, сон­дай-ақ биылғы алаштың даталы мере­кесі Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Бола­шаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақа­ласымен үндесіп жатқанына, оның қоғам­дық маңызын арттырып тұрғанына тоқ­талды. Конференция қонақтары баян­да­машылардың пікірін тыңдау­мен қатар тақырыпқа қатысты деректі фильм­дерді де тамашалады. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, 
«Егемен Қазақстан»

Суреттерді түсірген
Орынбай БАЛМҰРАТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.10.2018

«Алтын тамыр» – аймақ тарихының айнасы

17.10.2018

Алтай сынды ұлы тауды ұлықтауға тиіспіз!

17.10.2018

Қазақ әдебиетінің антологиясы Мәскеуде жарық көреді

17.10.2018

Жолдау-2018: Мамандар пікірі

17.10.2018

«Парасат» цифрлы хабында болды

17.10.2018

Зауытты көбейтуге зауық жоқ па?

17.10.2018

Маман дайындаудағы маңызды қадам

17.10.2018

Еуроодақ мемлекеттерінің тұрмыс деңгейі нашарлаған

17.10.2018

Жастарға арналған халықаралық форум өтеді

17.10.2018

Бірқатар нысанды аралады

17.10.2018

Армения президенті үкіметтің отставкасын қабылдады

17.10.2018

Дэнис Кин: Алматыдағы мозаикаларды сақтап қалғым келеді

17.10.2018

Михаил Бортник пен Манап Көбенов аурухана ұжымымен жүздесті

17.10.2018

Әлихан Бөкейхановқа Санкт-Петербургте естелік тақта орнатылады

17.10.2018

Ауаны жаппай ластау көрінісі

17.10.2018

Эфиопиядағы үлкен өзгеріс

17.10.2018

Индонезиялық аралдың басынан бұлт арылмады

17.10.2018

Ош форумы

17.10.2018

Меңдешев білім алған мектеп 150 жылдығын атап өтті

17.10.2018

«Педагог мәртебесі туралы» заң қандай болуы керек?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу